Bezoek aan Auschwitz en Auschwitz-Birkenau

Bezoek aan Auschwitz en Auschwitz-Birkenau

23 t/m 25 april 2010

Eind april brachten de burgemeester, een aantal raadsleden, vertegenwoordigers van de Harener 4 en 5 mei comités, en een aantal leerlingen en leraren van het Zernike College en het Maartenscollege, een bezoek aan het voormalige concentratiekamp Auschwitz en het vernietigingskamp Auchwitz-Birkenau. In het kader van de 65 jarige bevrijding wilde het gemeentebestuur ook op deze wijze invulling geven aan de wens de bewustwording rond en het in stand houden van de herdenking te bevorderen. De keuze om jongeren hierin te betrekken werd ook nadrukkelijk ingegeven door de gevoelde noodzaak juist hen te doen beseffen wat uitsluiting van personen of bevolkingsgroepen in de samenleving tot gevolg kan hebben. De landelijke overheid en het landelijke 4 en 5 mei comité hebben voor deze en dergelijke initiatieven aandacht gevraagd, en zij stimuleren ook programma’s als dit. Dat het lokaal tot een langduriger samenwerking van de overheid met de scholen kan leiden, werd ook als doel gezien.

Met een bus reisden wij met een twintigtal deelnemers ruim veertien uur om aan te komen in het Zuid Poolse Krakow waar overnacht werd. Onderweg bekeken we een zesdelige BBC documentaire over de geschiedenis van de kampen die we zouden gaan bezoeken en, net als later op de terugweg, enkele speelfilms die de oorlog en de jodenvervolgingen als thema hadden. De zaterdag stond geheel in het teken van de rondleiding door de twee kampen. Een gids gaf ons uitvoerig en betrokken, maar toch ook wel met de nodige distantie, toelichting. Maar haar woorden konden niet zo indringend duidelijk maken wat daar is gebeurd als dat wat wij zelf zagen, voelden, roken bijna zelfs: de berg haren achter glas, de stapel kinderschoenen, de ontelbare protheses, tandenborstels, kammen, potten en pannen, kleren en vooral kleertjes…; een metershoog prikkeldraadhek, waar nu geen stroom meer op staat, maar wel een rode roos in stak; het over de hele wereld als symbool voor ultiem cynisme bekende (en onlangs gestolen!) hekwerk met de woorden Arbeit macht frei. Het was bijna misselijkmakend te zien hoe talloze bezoekers poseerden onder dat hek, als herinnering voor later. Of zie ik dat verkeerd, en is het misschien juist een goede hulp, later na thuiskomst, om zich te herinneren wat daar gezien werd, beleefd ook, na er onderdoor gegaan te zijn? De foto’s werden vrijwel alleen gemaakt door en van de mensen die het kamp ingingen. Na afloop liet niemand zich daar meer fotograferen. Dat geeft misschien wel goed aan, wat er met een mens gebeurt die een paar uur daar binnen is, en weer naar buiten mag….

Pas in Birkenau, een drietal kilometers verderop, kwam voor mij in alle hevigheid een begin van het gruwelijke besef van wat daar gedaan is. Het was niet te vatten, is niet te vatten, maar daar begon het door te dringen. De rails door het poortgebouw, de vertakkingen erachter en de uiteindelijk drie sporen langs de perrons. De tientallen schoorstenen van de voor het overige verdwenen barakken, alleen die schoorstenen, die er nog staan. De ene wagon (als nieuw, strak in de lak), de ruïnes van de gaskamers en crematoria aan het einde van die spoorrails, en de grote, lege vlakte overal eromheen. Een enkele barak staat er nog, zorgvuldig gerestaureerd, stinkend naar carboleum, maar het kan ook net zo goed lysol zijn. Verlatenheid.

Rondom het kamp Auschwitz, dat eigenlijk niet meer is dan een verzameling onpersoonlijke lage flatgebouwen zoals er vele zijn verspreid over talloze steden in de wereld, ligt gewoon de stad. Daar wonen gewoon mensen. De huizen lijken er op de huizen die even verderop staan, zijn niet anders. Het is gewoon een stadswijk, zoals er zovele zin. Er staat wat prikkeldraad omheen, maar dat is dan ook eigenlijk alles. Niets van gruwel of verderf.

Maar Birkenau ligt buiten. Auschwitz, de stad, ligt terzijde, in de verte. Birkenau is buitengebied, je kunt de einder zien. Zij konden de einder zien….

En daar gebeurde het dat ik het als het ware beleefde. Er liepen honderden mensen rond, honderden, maar je hoorde niets. Er moesten wel vogels zijn, maar je hoorde ze niet. Er waren bloemen, het voorjaar was ook daar, de wind woei zacht, een koele bries op een overigens vrij warme lentedag. Maar het was stil, oorverdovend stil. Het was alsof zelfs de natuur de adem inhield. Zoveel schuld, zoveel dood, geen antwoord, niets. Stilte slechts. Schuldige aarde, schuldig landschap schreef Armando ooit. Dáár en toen begreep ik wat hij bedoelde, al schreef hij het over het voormalig kamp Amersfoort.

Maar hoe kún je het ooit begrijpen: anderhalf miljoen vernietigde mensen? Records van op zeker moment 4500 vergasten en verbranden per dag, later meer dan 6000….? Getallen zeggen niets meer, kunnen niets meer zeggen. Maar het is zoals iemand zei: “Het gaat niet over zes miljoen joden. Het gaat om één Jood, en dat zes miljoen keer.”

Voor mij kregen Auschwitz en vooral Birkenau een gezicht door de gezichten in het boek “Van kwaad tot onvoorstelbaar erger” (Wil Legemaat, Haren 2010). Getallen zeggen uiteindelijk niets meer, maar de gezichten van de drieëndertig Harenaars, wier foto’s in het boek met mij meegingen op deze reis, maakten de stilte aan het einde van dat perron in Birkenau tastbaar. Daar waren zij aangekomen, daar waren zij nooit weer weggegaan. Daar waren zij in rook en as opgegaan. As. Overal as.

Het komend jaar zullen wij onze reiservaringen delen met onder meer scholieren van de twee middelbare scholen in Haren. In samenwerking met de directie van het voormalig kamp Westerbork zal met gebruikmaking van het beeldmateriaal van deze reis en door het geven van gastlessen getracht worden een tastbare en concrete bijdrage te leveren aan het herdenken van de verschrikkingen van de Tweede Wereldoorlog, en ook aan het bewust maken van wat intolerantie en angst voor het vreemde en onbekende uiteindelijk tot gruwelijke gevolgen kunnen hebben. Sommigen gesprekken onderweg waren daarvan al een voorbode, en zij toonden ook de noodzaak altijd weer alert te zijn en te blijven op hoe onverschilligheid tot onverdraagzaamheid kan worden.

Wat het kan betekenen wanneer mensen of zelfs hele bevolkingsgroepen apart gezet worden, uitgesloten zelfs, hebben wij in z’n uiterste consequentie gezien achter de poorten van Auschwitz en Birkenau.

Fokke R. Fennema

Deel via: