Begrijpen is iets anders dan delen: waarom de coalitie viel, 26 januari 2009

Jacqueline van Duinen (GL) constateert dat er ondanks overeenstemming over de inhoud bij de VVD geen wil tot samenwerking meer is. GL betreurt dat zeer, want de coalitie was goed op weg en er liggen veel grote plannen die nodig uitgevoerd moeten worden. Voor die plannen zijn de coalitiepartijen verantwoordelijkheid en elk plan kent risico’s. De VVD ontloopt nu beide: verantwoordelijkheid en risico’s. De VVD-wethouder had niet hoeven opstappen, de samenwerking was uitstekend en er was nog net voldoende draagvlak in de raad. Haren moet bestuurd worden en GL wil daarvoor de verantwoordelijkheid blijven nemen en niet ‘beteuterd aan de zijlijn blijven staan’. Besturen met een minimaal draagvlak is geen optimale situatie en GL wil dan ook proberen het initiatief en de regie te nemen om te kijken of er een nieuw, breedgedragen coalitie kan komen. De samenwerking met de PvdA wil zij graag voortzetten. Van Duinen roept de andere partijen op open te staan voor een nieuw elan: “We zijn te weinig in staat gebleken elkaars geluid goed te verstaan,” zegt zij. Haren moet bestuurd worden; deze situatie is slecht voor Haren en heel slecht voor de bestuurskracht. De crisis betekent voor GL zelf een herbezinning op de eigen politieke koers. GL heeft bij de coalitiebesprekingen veel moeten inleveren en wil zich bezinnen op bijstelling.

Jos Stroomer (PvdA) zegt overvallen te zijn door het vertrek van de VVD en het ‘weghalen’ van de wethouder. Eerder heeft de VVD nooit aangegeven moeite te hebben met het financieel beleid. Alleen de verkeerssituatie rond DHE was een geschilpunt. Als de VVD moeite had met het beleid van de eigen wethouder, mogelijk geen vertrouwen meer had in de eigen wethouder, dan had het debat daarover in de raad gevoerd moeten worden. Daarvoor is de VVD weggelopen. De PvdA heeft de politieke wil het coalitieakkoord verder uit te werken. Er staat veel op stapel en daar moet de politiek zich mee bezighouden, niet met zichzelf. De PvdA loopt niet weg als het moeilijk wordt. De VVD doet voorkomen alsof PvdA en GL zich strak aan het coalitieakkoord wilden houden, terwijl de VVD als enige partij flexibel is. Maar het coalitieakkoord geeft alleen hoofdlijnen, het inhoudelijke debat over financiën, in relatie met de huidige kredietcrisis, is nooit gevoerd. Met GL wil de PvdA verbreding van het draagvlak. Daartoe moet met alle partijen gepraat worden en vanavond wil Stroomer graag horen of de andere partijen daartoe bereid zijn.

Hein Frima (VVD) begint met een stelling, die hij na het eerste gesprek met de coalitiepartners in elkaar heeft gestoken: “Het begrijpen van het standpunt van een ander is niet hetzelfde als het delen van dat standpunt met die ander.” De samenwerking met PvdA en GL, twee linkse partijen, is de VVD in de praktijk tegengevallen. Na een jaar begon er al irritatie te ontstaan, omdat de VVD de financiële onderbouwing van veel plannen onvoldoende vond. Met twee linkse partijen en de VVD was er gebrek aan evenwicht, meent Frima. Het college en de linkse fracties voeren blind op het coalitieakkoord en dwongen de VVD tot hetzelfde. Maar de VVD is geen applausmachine voor GL en PvdA. Tijdens de raadsvergadering van 15 december toonde de PvdA geen respect voor het afwijkend standpunt van de VVD ten aanzien van de sportverplaatsingen; Stroomer noemde de VVD-argumenten ‘goedkoop’. Dat was kleinerend. De VVD vreest dat deze situatie (een afwijkend standpunt van de VVD) zich in de toekomst steeds zal herhalen. Daarbij komt dat GL en PvdA een andere opvatting hebben over het handelen in tijden van economische neergang dan de VVD: zij zijn voor een investerende overheid, waar de VVD juist voorzichtiger wil zijn. Dat noemt de PvdA-wethouder in de krant angstgedrag. Maar het gaat om geld van de burger, niet om de inhoud van je eigen portemonnee. Inderdaad onderschrijft de VVD de hoofdlijnen van het coalitieakkoord nog steeds, maar over de uitvoering verschilt de partij met de coalitiepartners. Heel vaak heeft de VVD met de anderen meegestemd, terwijl PvdA en GL de VVD nog niet het minste gunden: een wat mindere verhoging van de OZB bijvoorbeeld. De VVD wil niet langer verantwoordelijkheid dragen voor een onverantwoord financieel beleid. Zo is de VVD tegen de absolute knip in de plannen nieuwbouw raadhuis: ontwikkeling Raadhuisplein en Haderaplein. Dat heeft de partij destijds trouwens niet laten merken, de fractie heeft gewoon voor de knip gestemd, want anders was er meteen na de start van de coalitie al een motie van wantrouwen geweest. Inmiddels zijn de financiële risico’s rond de raadhuisplannen wel erg groot geworden en het college komt maar niet met een nadere financiële onderbouwing (die is overigens voor juni toegezegd; WL), terwijl ook bij de sportverplaatsingen geen integraal kostenplaatje geleverd werd. De VVD zal voortaan constructief oppositievoeren, kondigt Frima aan, de fractie zal het college kritisch volgen en het beleid toetsen aan de eigen VVD-standpunten.

René Valkema (CDA) noemt de crisis allereerst een persoonlijk drama voor wethouder Liesbeth Boekel. Het CDA dankt haar voor haar inzet en voor de wijze waarop zij de belangen van de gemeenschap heeft gediend. Graag had het CDA met de wethouder, immers gekozen door de raad, gediscussieerd over de gang van zaken. Valkema zegt dat het de afgelopen tijd vaker zichtbaar was dat de VVD in een dilemma verkeerde: de eigen eisen aan bestuurlijke kwaliteit tegenover de politieke loyaliteit aan het college. De VVD ervoer het coalitieakkoord als dogma en de PvdA zette de VVD vaak onder druk door vertrouwen in het collegebeleid te eisen. Dat haalde de rek eruit bij de VVD. Alle drie de partijen zijn verantwoordelijk voor de ontstane situatie. GL en PvdA hebben het coalitieakkoord te dogmatisch en krampachtig gehanteerd, waardoor de VVD geen ruimte meer had. Dat was zichtbaar en de twee andere partijen hadden zich moeten inzetten de VVD tegemoet te komen. Het coalitieakkoord zelf is kennelijk geen breekpunt, het financieel beleid wel. Maar als je het niet eens bent over het geld, verschil je ook over de inhoud, meent Valkema Welke inhoud ondersteunt de VVD eigenlijk en waar verschillen de financiële inzichten precies? De VVD schrijft in de krant en zegt ook hier dat de partij verwacht in de toekomst regelmatig te zullen verschillen met GL en PvdA. Wat bedoelt men daarmee? Zijn er ontwikkelingen die de anderen nog niet kennen? De drie partijen hebben in 2006 nadrukkelijk gekozen voor een coalitieprogramma in plaats van een collegeprogramma. Dat betekent politieke binding voor de coalitiepartijen in plaats van politieke binding voor het college. Kunnen GL en PvdA zomaar verder met dat coalitieakkoord, nu een van de partners is afgehaakt?

Theo Berends (CU) heeft het opstappen van de VVD als grote schok ervaren. Voor het eerst in 62 jaar geen VVD in de lokale regering, hoe overleven we dat? Maar al is dit nieuw en uniek voor Haren, in 2008 is het 196 maal voorgekomen in Nederland dat een wethouder opstapte, vrijwillig of onvrijwillig. De VVD moest per saldo de meester wethoudersposten inleveren na een politiek conflict. Desalniettemin vindt de CU het erg jammer dat VVD en wethouder zijn opgestapt en dat de klus, ooit zo positief begonnen, niet kan worden afgemaakt. De CU onderschreef en onderschrijft het coalitieakkoord en kiest voor continuïteit van het beleid. De sportverplaatsingen moeten doorgaan, in goed overleg met de sportverenigingen, dat is nodig om de woningbouwafspraken in regioverband na te kunnen komen. Daar mag ook de kredietcrisis geen stokje voor steken. Berends heeft waardering voor de inzet van wethouder Boekel en constateert dat de VVD tot het laatst het collegebeleid heeft verdedigd. Hij zet vraagtekens bij de eendrachtige verklaring van wethouder en fractie. De CU beschouwt het huidige college niet als demissionair, want het coalitieakkoord is nog steeds leidend en dat mag het blijven. Er zijn drie oplossingen: het hele college weg en nieuwe onderhandelingen, een minderheidscollege of nieuwe partners zoeken door GL en PvdA. Zijn voorkeur gaat uit naar de laatste optie. Voor het overige is alles bespreekbaar: drie fulltime wethouders, een wethouder van buiten de raad. Als de plannen maar doorgang kunnen vinden.

Menno Visser (D66) haalt in herinnering dat hij zich, tijdens het debat over het coalitieakkoord in 2006, al afvroeg wat eigenlijk de inbreng van de VVD in het akkoord was. Die partij was nauwelijks herkenbaar. Voor wethouder Boekel is dit een drama, zegt Visser. Hij wil haar en het college complimenteren met het getoonde teamwork. Visser deelt de zorgen van de VVD over de financiële risico’s van veel grote plannen. Ook hij signaleerde al vaker dat de VVD ontevreden was over het financieel beleid. Maar… hun eigen wethouder beheerde de portefeuille financiën. Hij heeft vragen aan de VVD, GL en PvdA:
- Waarom stapt de VVD nu opeens uit het college? Er waren toch al eerder breekpunten?
- Waarom is niet gekozen voor een wethouderswissel? Het heeft toch ook te maken met de door de VVD gewenste degelijkheid in financieel beleid van de wethouder? Wordt daar niet omheen gedraaid?
- Wat is de relatie van de breuk met de aankomende verkiezingen?
- Is het opstappen van de VVD een ontlopen van verantwoordelijkheden of juist een teken van lef?
- De genoemde toekomstige afwijkende meningen die de VVD denkt te zullen krijgen: waar gaat het dan over? Onderwijshuisvesting?
- Hebben GL en PvdA zich wel voldoende ingespannen om de VVD binnenboord te houden? Men had de VVD toch de verlaging van de OZB wel kunnen gunnen. Je moet soms de spelers iets gunnen om één team te kunnen zijn. De VVD werd daarentegen vaak de hoek in gedreven, meent Visser. Als oplossing ziet Visser dat GL en PvdA een derde partij zoeken. CDA en D66 staan kritisch tegenover het gevoerde (financieel) beleid, blijft de CU over. Dat is een krappe meerderheid, een breed draagvlak zou mooier zijn. Visser adviseert: los dat probleem van die financiële onderbouwing van allerlei plannen nu eens op, dan heb je veel partijen mee. Anders kunnen we plannen als sportverplaatsingen en raadhuisnieuwbouw wel afblazen. Hij adviseert een wethouder van buiten de raad te zoeken. Misschien was het huidige probleem wel nooit ontstaan als dat eerder was gebeurd. Of geef de burgemeester de portefeuille financiën.

In tweede termijn noemt Van Duinen (GL) het verheugend dat veel partijen zich constructief opstellen. Voor GL is het coalitieakkoord nog leidend, al wil de partij in overleg met andere partijen en na bezinning in eigen gelederen best bijstellen, misschien wel beginnen met een risicoanalyse.
Stroomer (PvdA) verwijt de VVD nooit eerder signalen te hebben afgegeven en ook in het eerste gesprek in januari geen punten genoemd te hebben, ook niet na herhaald vragen door Stroomer. Dan had daar over gepraat kunnen worden, nu komt de VVD achteraf met bezwaren tegen bijvoorbeeld de knip. Daar heeft niemand de partij eerder over gehoord. Overigens heeft Stroomer in december al gevraagd om meerjarenperspectieven voor alle grote projecten van de gemeente, zodat gepraat kan worden op basis van feiten en niet op basis van veronderstellingen en angsten. Hij deelt de mening van Visser niet: de VVD was geen ondergeschoven kindje in de coalitie. De partij leek juist tevreden.
Had de PvdA de VVD een kleine overwinning moeten gunnen met de OZB, vraagt Stroomer zich hardop af. Nee, de PvdA had gewoon een andere mening. Die partij wilde spek op het lijf voor zware tijden. Het ging maar over een bedrag van vijftien euro per huishouden, niet de moeite waard. Precies, stelt Visser: dat had u ze dus best kunnen gunnen. Het kostte weinig. Wij maken een ander keus, houdt Stroomer vol. Dat is nu precies waarom het fout ging, stelt Van der Vliet (VVD) vast. De PvdA heeft er alles aan gedaan om de VVD in de coalitie te houden, vindt Stroomer. Hij heeft de hand in eigen boezem gestoken en had een lijmpoging gereed. Wilde pijnpunten weten en praten over omgangsregels, handreikingen doen. Maar in het tweede gesprek nam de VVD meteen het woord en kondigde het vertrek aan, met een concept persverklaring in de aanslag. Kan de VVD dat bevestigen, wil Visser (D66) weten. Ja, het klopt, beaamt Hein Frima (VVD). In de periode tussen de twee gesprekken, was de VVD tot de conclusie gekomen dat de situatie onwerkbaar was.
Valkema veronderstelt dat de handreikingen wat laat kwamen. Had Stroomer niet wat meer moeite kunnen doen? Ook al vóór 15 december was er vaak overleg tussen de coalitiepartijen, zeggen Stroomer en Van Duinen. Torentjesoverleg. Maar de pijnpunten zijn nooit op tafel gelegd.
Frima wil het nog een keer uitleggen. Het gaat telkens om het feit dat de VVD voor projecten als sportverplaatsingen en raadhuisplannen een integrale aanpak wil met een integraal financieel overzicht. “Wij willen eerst weten wat het kost en daarna kunnen we ja of nee zeggen.” Valt het binnen budget, dan ja en valt het buiten budget, dan terug naar nul en opnieuw de uitgangspunten bezien. En wij willen niet terug naar het nulscenario, stelt Stroomer. Precies, dat is dus een kenmerkend verschil.
De samenwerking binnen het college was uitstekend, zeggen PvdA, GL en ook burgemeester Mark Boumans. De laatste noemt de samenwerking zelfs optimaal. Waarom moest wethouder Boekel dan toch weg? De samenwerking kan nog zo goed zijn, als je je ideeën er almaar niet doorkrijgt, als je nooit eens je zin krijgt, wordt het onwerkbaar, meent Frima. De wethouder vervangen was dan ook geen optie. Het heeft geen relatie met de verkiezingen. De spreekwoordelijke druppel heeft de emmer doen overstromen.
Burgemeester Boumans wil de indruk wegnemen alsof er binnen het college onenigheid was. Integendeel: in zijn ambtsperiode is er nooit een besluit genomen dat niet unaniem gesteund werd.
De VVD wil voor alle projecten een deugdelijke financiële onderbouwing, zegt Van der Vliet (VVD). Na het eerste gesprek met de coalitiepartners in januari, werd duidelijk dat de partijen volkomen verschillende invalshoeken hebben. Dat is onwerkbaar. Binnen de manier waarop het college functioneert, is het onmogelijk werken voor de VVD, zegt Van der Vliet, op een vraag van Van Duinen of een andere VVD-wethouder in het college zou kunnen worden opgenomen. Een doorstartgesprek is dus zinloos.

Visser (D66) doet nog een poging de oude coalitie een doorstartkans te geven, dan wel een nieuwe coalitie betere uitgangspunten. Hij dient een motie in waarin het college gevraagd wordt een uitgewerkte financiële onderbouwing te leveren voor de sportverplaatsingen en het project nieuw raadhuis, ontwikkeling Raadhuisplein en Haderaplein. De motie wordt gesteund door D66, CDA en VVD en daarmee nipt verworpen. Voor velen op de publieke tribune is het of de nieuwe coalitie zich al aftekent.

De andere partijen, CDA, CU en D66, zeggen bereid te zijn gesprekken te voeren over een mogelijke deelname aan de coalitie. Van Duinen (GL) zal nu gesprekken voeren met vertegenwoordigers van CDA, CU en D66 om te kijken of de huidige minderheidscoalitie kan worden verbreed. CU en D66 voelen wel voor een wethouder van buiten de raad, maar de andere partijen zijn daar vooralsnog geen voorstander van.

Wil Legemaat